تبلیغات انتخاباتی؛ مهلت، محدوده و خط قرمزها

تبلیغات مجلس و شورا هشت روز مانده به رأی شروع می‌شود و ۲۴ ساعت قبل تمام می‌شود. ستاد، فضای مجازی و ممنوعیت خرید رأی را از قانون بخوانید.

تبلیغات انتخاباتی در قانون ایران یک بازهٔ کوتاه و یک فهرست بلند از ممنوعیت است، نه یک فصل آزاد برای هر نوع معرفی. برای نامزدهای مجلس، فعالیت تبلیغاتی هشت روز پیش از روز اخذ رأی شروع می‌شود و تا بیست و چهار ساعت پیش از اخذ رأی ادامه دارد. برای نامزدهای شورای شهر و روستا نیز قانون اصلاح‌شده همین پنجره را گذاشته است: هشت روز قبل از رأی تا بیست و چهار ساعت قبل. بیرون این پنجره، معرفیِ سازمان‌یافته تخلف است، حتی اگر محتوا مؤدبانه باشد. داخل این پنجره هم هر جمله‌ای مجاز نیست.

این مقاله نقشهٔ مهلت و خط قرمز است. آیین‌نامهٔ اجرایی امکانات دولتی و مصوبات هیئت بررسی تبلیغات جزئیات هر استان را دقیق‌تر می‌کند. شعار ستاد، جای آن آیین‌نامه را نمی‌گیرد.

چرا مهلت این‌قدر کوتاه است

پنجرهٔ هشت‌روزه از سیاست‌های کلی انتخابات و از تجربهٔ تبلیغات بی‌پایان آمده است. نامزدی که ماه‌ها پیش از ثبت‌نام با پول و جایگاه اداری در معرض دید است، با نامزدی که فقط همان هشت روز را دارد برابر نیست. قانون تلاش کرده شروع رسمی را یکی کند. تلاش کامل نیست، چون شهرت قبلی و رسانهٔ شخصی از بین نمی‌رود، ولی تخلف را قابل‌تعقیب می‌کند. فعالیت پیش از موعد باید به مرجع ناظر و مرجع قضایی گزارش شود، نه اینکه به‌عنوان زیرکی رقابتی پذیرفته شود.

پایان مهلت هم جدی است. بیست و چهار ساعت سکوت پیش از صندوق برای این است که رأی‌دهنده زیر فشار لحظهٔ آخر تصمیم نگیرد و شعبه از پوستر پاک شود. آثار تبلیغاتی باید پیش از شروع اخذ رأی از محل شعبه و پیرامون آن جمع شود. مسئولیت با رئیس شعبه و همکاری فرماندهی انتظامی است. روز رأی، دور صندوق منطقهٔ تبلیغات نیست.

در پایان مهلت، ستادهای اصلی و فرعی تعطیل می‌شوند و فعالیت ستاد مجازی و تبلیغات نامزد تا پایان اعلام رسمی نتیجه متوقف می‌شود. تخلف از این توقف، مجازات قانونی دارد. اعلام پیروزی زودهنگام در فضای مجازی، اگر تبلیغات ادامهٔ نامزد باشد، از همین پنجره بیرون می‌زند.

ستاد واقعی و ستاد مجازی

ستاد تبلیغاتی جایی است که فعالیت نامزد سامان می‌گیرد. عناوینی مثل ستاد مردمی، کانون هواداران، یا ستاد بانوان هم اگر کار تبلیغاتی بکنند ستاد محسوب می‌شوند. در انتخابات مجلس، هر نامزد یک ستاد اصلی در حوزه می‌تواند داشته باشد و در هر شهر یا روستا یا منطقهٔ شهرداری حوزه فقط یک ستاد فرعی. نشانی و مسئول باید به فرمانداری مرکز حوزه و هیئت استانی بررسی تبلیغات اعلام شود.

ستاد مجازی هم یکی است: یک تارنما که نشانی‌اش ثبت می‌شود و پیوند پیام‌رسان‌ها و برنامک‌های دیگر باید همان‌جا باشد. تبلیغات مجازی نامزد فقط در همین درگاه‌های معرفی‌شده مجاز است. وزارت کشور مکلف است پیوند ستادهای تأییدشده را به تفکیک حوزه در دسترس عموم بگذارد. این قاعده ضد پراکندگی کانال‌های بی‌مسئول است. کانال ناشناس اگر برای نامزد کار کند، از نظر قانون معرفی‌نشده است نه خلاقیت رسانه‌ای.

چاپ پوستر فقط با درخواست کتبی نامزد، مسئول ستاد اصلی، یا حزب، و با درج نام و نشانی چاپخانه و تاریخ چاپ مجاز است. بدون این مشخصات، آگهی غیرمجاز است. نصب پوستر روی تابلوهای راهنمایی، بیمارستان، مدرسه، ادارات، خودروی دولتی، و تأسیسات عمومی ممنوع است. مکان خصوصی فقط با رضایت صاحب حق مجاز است. نصب در خود ستاد مجاز است. جایگاه‌هایی که شهرداری و دهیاری برای اقلام عمومی اختصاص می‌دهند باید با مساوات تقسیم شود.

پول، هدیه، و خرید رأی

خرید و فروش رأی، توزیع اقلامی که برای گیرنده نفع دارد، کمک نقدی و غیرنقدی به اشخاص و هیئت‌ها و امور خیریه، و دادن وام و امتیاز از زمان ثبت‌نام، در فهرست اقدامات ممنوع است. مرز معرفی برنامه و خریدن مخاطب همین‌جاست. غذا و هدیهٔ ستاد، حتی اگر عرف مهمانی باشد، اگر مصداق انتفاع برای جلب رأی شود تخلف است. تشخیص مصداق با مرجع قانونی است، ولی نامزد نمی‌تواند بر فرض برائت عرفی، ماده را نادیده بگیرد.

استفاده از امکانات و اموال دستگاه‌های دولتی و عمومی، بیرون از سهمیه‌ای که هیئت بررسی برای برابری فرصت اعلام کرده، جرم سوءاستفاده از اموال عمومی است. دستگاه‌ها باید یک ماه پیش از شروع تبلیغات فهرست امکانات قابل‌استفاده را بدهند و هیئت، هزینه و زمان‌بندی را بر اساس برابری در اختیار نامزدها بگذارد. ماشین اداری، سالن اداره، و کارمند در ساعت اداری ابزار ستاد نیست.

کارکنان دستگاه‌های مشمول نباید در ساعت اداری فعالیت انتخاباتی کنند و نباید از عنوان سازمانی برای تبلیغ استفاده کنند. دستور یا تحریک کارمند به نفع یا ضرر یک نامزد ممنوع است. این قاعده هم در مواد مجلس هست و هم در مواد شورا. نامزدی که خودش مقام محلی است، اگر طبق مادهٔ شغل‌ها استعفا نداده باشد، اصلاً نباید در رقابت باشد. شرط استعفا در شرایط نامزدی مجلس و شرایط نامزدی شورا است.

قانون شفافیت و نظارت بر تأمین مالی فعالیت‌های انتخاباتی مجلس، منبع پول تبلیغات مجلس را از حالت کاملاً پنهان خارج می‌کند. نام منبع را اگر همان قانون خواسته باید گفت. هزینهٔ بی‌نام، حتی اگر پوستر زیبا باشد، با سیاست اعلام‌شدهٔ همان قانون نمی‌خواند.

محتوایی که حتی داخل مهلت ممنوع است

تخریب با نسبت ناروا، نشر اکاذیب، و محتوای خلاف عفت عمومی و موازین شرع ممنوع است. استفاده از تصویر و نظر مقام‌ها و مدیران مشمول مادهٔ مربوط، به نفع یا ضرر نامزد، جز مواردی که قبلاً جنبهٔ عمومی پیدا کرده، ممنوع است. استفاده از نام و تصویر اشخاص دیگر و احزاب، موکول به موافقت کتبی آن‌هاست. نمی‌شود عکس یک چهره را بی‌اجازه پشت سر نامزد گذاشت و بعد گفت فضای عمومی است.

کاروان تبلیغاتی در فهرست جرائم مادهٔ مربوط مجلس آمده است. پاره کردن پوستر مجاز رقیب در مهلت قانونی هم جرم است. آزادی تبلیغ، آزادی نابود کردن ابزار رقیب نیست.

تولید و انتشار خبر جعلی و خلاف واقع، یا تخریب و تهدید در فضای مجازی، در اصلاحات قانون شورا صریحاً جرم شناخته شده و برای مجلس نیز مواد تخریب و نشر خلاف واقع وجود دارد. بازنشر، فرستنده را لزوماً معاف نمی‌کند. ستاد مسئول پیوندهایی است که خودش معرفی کرده است.

رسانهٔ همگانی اگر مطلبی دربارهٔ نامزد منتشر می‌کند باید فرصت پاسخ در مهلت مجاز را در نظر بگیرد. این تکلیف، تکلیف اخلاق حرفه‌ای تنها نیست. برای نشریه و پایگاه متخلف، تعطیلی موقت در قانون پیش‌بینی شده است.

انصراف نامزد وقتی قابل انتشار رسمی است که هیئت اجرایی مرکز حوزه تأیید کرده باشد. شایعهٔ انصراف، ابزار حذف رقیب در روزهای آخر است و نباید بدون همان تأیید بازنشر شود.

هیئت بررسی تبلیغات چه کار می‌کند

در انتخابات مجلس، هیئت استانی بررسی تبلیغات زیر نظر هیئت اجرایی مرکزی تشکیل می‌شود تا امکانات برابر، برخورد با تبلیغات غیرقانونی، و اجرای دستورالعمل‌ها را پیگیری کند. هیئت نظارت استان ناظر بر عملکرد این هیئت معرفی می‌کند. وجود این هیئت به معنی بی‌نیازی از قوهٔ قضاییه نیست. جرم تبلیغاتی به مرجع قضایی می‌رود و تخلف اداری مأمور به هیئت تخلفات.

در شورا، بسیاری از همین وظیفه‌ها بر عهدهٔ هیئت اجرایی شهرستان گذاشته شده است. نهاد ناظر همچنان هیئت نظارت شوراست نه شورای نگهبان. یک پوستر غیرمجاز شورای شهر را به دبیرخانهٔ شورای نگهبان نفرستید و یک تخلف حوزهٔ مجلس را فقط با قواعد دهیاری حل نکنید. تفکیک نهادها در هیئت نظارت و هیئت اجرایی است.

مجازات‌های این فصل اغلب درجهٔ شش یا هفت قانون مجازات اسلامی است، گاهی با محرومیت از داوطلبی دوره‌های بعد، و غالباً حبس از برخی بندها استثنا شده است. عدد دقیق جزای نقدی را از مادهٔ ۱۹ همان قانون در زمان صدور حکم بخوانید، چون درجه‌بندی مبالغ به‌روز می‌شود. مقاله عدد ریالی ثابت وعده نمی‌دهد.

نسبت تبلیغات با روش رأی‌گیری

در حوزهٔ چندکرسی، هشت روز برای شناساندن چند نام کوتاه است و ستاره‌های فهرست بخش بزرگی از توجه را می‌گیرند. این فشار، نتیجهٔ روش اکثریتی چندنامی است نه بهانه برای شکستن مهلت. در روش تناسبیِ فرضی، تبلیغ بیشتر به فهرست حزبی تکیه می‌کند. تا وقتی قانون جاری مجلس تناسبی نشده، نامزد همچنان به رأی شخصی داخل همان پنجره نیاز دارد. فرق روش‌ها در رأی اکثریتی و رأی تناسبی است.

روز رأی، هیچ خط قرمزی با پیروزی جابه‌جا نمی‌شود. نامزدی که بیشترین رأی را هم بیاورد، اگر با خرید رأی و امکانات دولتی آمده باشد، با اعتراض و ابطال برگه‌های همان تخلف روبه‌روست. برگهٔ حاصل از خرید و فروش در شمارش مجلس از سبد آرای معتبر بیرون می‌رود. شرح در رأی سفید و رأی باطله است.

اشتباه‌های رایج

اول: شروع تبلیغات از فردای ثبت‌نام. دوم: یکی گرفتن معرفی در گفت‌وگوی خصوصی با نصب سراسری پوستر پیش از موعد. سومی همیشه تخلف است. سوم: چند کانال مجازی بی‌ثبت به نام ستاد. چهارم: هدیهٔ انتخاباتی به اسم کار خیر. پنجم: استفاده از سالن نهاد عمومی چون «مال مردم است». ششم: ادامهٔ تبلیغات در سکوت بیست‌وچهارساعته به اسم اطلاع‌رسانی نتیجه. هفتم: قیاس مهلت ایران با کشورهایی که ماه‌ها کمپین رسمی دارند و نتیجه‌گیری که پس مهلت داخلی جدی نیست.

روزهای خاکستری قبل و بعد از پنجره

هفتهٔ پیش از شروع رسمی، نامزدها معمولاً «دیدار مردمی» می‌گذارند. اگر این دیدار نصب پوستر، پخش گستردهٔ کلیپ انتخاباتی، و دعوت سراسری با نشان ستاد باشد، داخل مهلت نیست و باید گزارش شود. اگر گفت‌وگوی محدود بدون سازمان تبلیغاتی باشد، ممکن است هنوز به آستانهٔ تخلف نرسد. مرز را هیئت بررسی و مرجع قضایی با مصداق می‌سنجند. نامزد عاقل فرض را بر احتیاط می‌گذارد نه بر پیدا کردن شکاف.

بعد از بیست و چهار ساعت سکوت، وسوسهٔ بعدی «شبکهٔ اجتماعی شخصی» است. قانون مجلس ستاد مجازی را ثبت‌شده می‌خواهد و در پایان مهلت، فعالیت همان ستاد و درگاه‌ها را تا اعلام رسمی نتیجه متوقف می‌کند. پس کانال شخصی اگر به ستاد معرفی شده باشد مشمول توقف است. اگر معرفی نشده و همچنان تبلیغ می‌کند، از دو سو ایراد دارد: هم معرفی‌نشده است و هم خارج از مهلت. اطلاع‌رسانی خشکِ ساعت شعب، کار فرمانداری است نه کار ستاد.

چاپخانه‌ای که تاریخ و نام خود را زیر پوستر نزند، آگهی را غیرمجاز می‌کند حتی اگر متن پوستر سالم باشد. این قاعده برای ردگیری هزینه و مسئولیت است. نامزد نباید چاپ بی‌نام را بپذیرد به این امید که اگر تخلف شد، چاپخانه تنها مقصر است.

در شورا، هیئت اجرایی شهرستان فهرست امکانات عمومی را تقسیم می‌کند. نامزدی که دیوار شهرداری را زودتر از سهمیه‌اش پر کند، از برابری فرصت جلو زده است. دیوار پر، دلیل محبوبیت نیست. ممکن است دلیل دسترسی به امکانات باشد و همان دسترسی تخلف باشد.

جمع‌بندی

تبلیغات مجلس و شورا در یک پنجرهٔ هشت‌روزه تا بیست و چهار ساعت مانده به صندوق مجاز است. ستاد فیزیکی و مجازی باید اعلام شود، چاپ و نصب قاعده دارد، پول و هدیه و امکانات دولتی خط قرمز است، و تخریب و جعل حتی داخل مهلت ممنوع است. هیئت بررسی و هیئت‌های اجرا و نظارت این چارچوب را می‌پایند و دادگاه مجازات را صادر می‌کند. معرفی نظر و برنامه در همین چارچوب حق نامزد است. خریدن توجه، حق هیچ‌کس نیست.

پرسش‌های متداول

تبلیغات انتخابات مجلس از کی شروع می‌شود؟

هشت روز قبل از روز اخذ رأی، و تا بیست و چهار ساعت قبل از اخذ رأی ادامه دارد. مرحلهٔ دوم هم همین منطق مهلت را دارد.

آیا مهلت شورای شهر متفاوت است؟

در متن اصلاح‌شدهٔ قانون شوراها، فعالیت تبلیغاتی نامزدهای شورا نیز هشت روز پیش از اخذ رأی آغاز می‌شود و تا بیست و چهار ساعت قبل ادامه دارد.

ستاد مجازی چند تا می‌تواند باشد؟

در قواعد مجلس، هر نامزد یک تارنمای ستاد مجازی ثبت می‌کند و درگاه‌های دیگر را از همان‌جا پیوند می‌دهد. تبلیغات پراکنده در کانال‌های معرفی‌نشده مجاز نیست.

هدیه دادن به رأی‌دهنده چه حکمی دارد؟

توزیع اقلام انتفاعی و کمک نقدی و غیرنقدی برای جلب رأی از زمان ثبت‌نام ممنوع است و می‌تواند مصداق خرید رأی باشد.

مقاله‌های مرتبط

منابع پایه: فصل تبلیغات قانون انتخابات مجلس، از جمله مواد مهلت هشت‌روزه، ستاد، چاپ، امکانات دولتی و جرائم؛ مواد تبلیغات قانون شوراها پس از اصلاحات اخیر؛ قانون شفافیت و نظارت بر تأمین مالی فعالیت‌های انتخاباتی مجلس. آیین‌نامهٔ هیئت بررسی هر دوره را جدا ببینید.